Feruza

“Feruza” — Sinan Akyuzning zamonaviy turk adabiyotidagi eng ko‘p rezonans uyg‘otgan romanlardan biridir. Asar ilk qarashda muhabbat haqida yozilgandek tuyuladi, biroq roman chuqurlashgan sari u ayol taqdiri, madaniy to‘qnashuv, oilaviy zo‘ravonlik, muhabbatning ko‘r qiluvchi tabiati va onalik fojeasi haqidagi og‘riqli hikoyaga aylanadi. Eng muhimi, asarning real voqealardan ilhomlanib yozilgani o‘quvchining hissiy bog‘lanishini yanada kuchaytiradi. Roman markazida Feruza ismli qiz turadi. Hayot uni Shomga olib boradi va u yerda Vassim ismli suriyalik yigitni sevib qoladi. Dastlab hamma narsa sharqona romantika bilan bezatilgandek ko‘rinadi: ehtirosli muhabbat, chiroyli va’dalar, o‘zgacha muhit, sirli va maftunkor Sharq atmosferasi. Feruza muhabbat hamma narsani yengishiga chin dildan ishonadi. Ammo roman davomida o‘quvchi muhabbatning asta-sekin qanday qilib qaramlikka, qo‘rquvga va ruhiy bosimga aylanishini kuzatadi. Sinan Akyüzning eng katta yutug‘i shundaki, u o‘quvchini Piruze bilan birga uyg‘otadi. Dastlab Vassim romantik va jozibali erkak sifatida namoyon bo‘lsa, keyinchalik uning ichidagi egoizm, manipulyatsiya va zo‘ravonlik qatlamlari birin-ketin ochilib boradi. Shu nuqtada roman oddiy sevgi hikoyasi bo‘lishdan to‘xtaydi. U ayolning sekin-asta o‘zini yo‘qotishi, muhabbat yo‘lida qilgan tanlovlari qanday qilib uning hayotini parchalashini ko‘rsatadigan psixologik dramaga aylanadi. Asarning eng muhim qatlamlaridan biri Sharq va G‘arb mentalitetlari to‘qnashuvi bilan bog‘liq. Feruza Istanbul va Yevropa muhiti ta’sirida ulg‘aygan bo‘lsa, Shomdagi yangi hayoti mutlaqo boshqa qadriyatlar asosiga qurilgan. Bu yerda erkak hukmronligi, kollektiv oilaviy tizim, qaynonaning kuchli ta’siri va ayolning erga tobeligi odatiy hol sifatida qaraladi. Feruza esa muhabbat tufayli bu tizim ichiga kiradi va vaqt o‘tgan sari bu muhit uni bo‘g‘a boshlaydi. Muallif aynan mana shu qarama-qarshilik orqali ayolning ichki yemirilishini juda ta’sirli tasvirlaydi. Roman yuragi esa Piruzening ona sifatidagi fojeasida namoyon bo‘ladi. U Shomdan qochishga majbur bo‘ladi, ammo farzandlarini olib chiqib ketolmaydi. Keyingi yillar sog‘inch, aybdorlik va umidsizlik bilan o‘tadi. Asarning eng og‘ir sahnalari ham aynan shu joylarda yashiringan. Piruzening bolalaridan ayrilishi o‘quvchiga oddiy dramatik burilish sifatida emas, balki inson qalbini ezib yuboradigan ruhiy qulash sifatida ta’sir qiladi. Shu sabab ko‘plab kitobxonlar “Feruza”ni shunchaki sevgi romani emas, yig‘latadigan va uzoq vaqt ta’siridan chiqarmaydigan asar sifatida eslab qoladi. Roman juda tez o‘qiladi. Har bir bob o‘quvchini keyingisiga tortadi. Muallif dramatik sahnalarni serialsimon usulda quradi, shu sabab kitob keng auditoriyaga juda oson yetib boradi. Ayniqsa, ayol kitobxonlar orasida asarning mashhurligi juda katta bo‘lganining sababi ham shunda: o‘quvchi Feruzani kuzatmaydi, u bilan birga yashaydi, qo‘rqadi, kutadi va azob chekadi."